فیزیوتراپی کف لگن چیست؟

فیزیوتراپی کف لگن برای بانوان نوعی فیزیوتراپی تخصصی است که بر ارزیابی و درمان عضلات، رباط‌ها و بافت‌های همبند که مثانه، رحم و روده را پشتیبانی می‌کنند، تمرکز دارد. این فیزیوتراپی به زنان کمک می‌کند تا از طریق تمرینات هدفمند، درمان دستی، آموزش و استراتژی‌های سبک زندگی که برای بهبود قدرت، هماهنگی و عملکرد کف لگن طراحی شده‌اند، شرایطی مانند بی‌اختیاری ادرار، درد لگن، افتادگی اندام لگن، درد هنگام مقاربت (که گاهی حتی انجام دخول را غیرممکن می سازد) و مشکلات مربوط به بارداری یا پس از زایمان را مدیریت کنند.

البته باید خاطر نشان کرد که فیزیوتراپی کف لگن صرفا برای خانمها انجام نمی شود و آقایان نیز می توانند از مزایای فیزیوتراپی کف لگن برای بهبود در دفع ادرار، مشکلات زودانزالی و یا مقاربتی بهره ببرند.

علائم و نشانه های اختلال ضعف عملکرد کف لگن

شایع‌ترین علائم و نشانه‌های اختلال عملکرد کف لگن در زنان، عبارتند از:

1. نشت ادرار: ممکن است هنگام سرفه، عطسه، خندیدن، ورزش یا بلند کردن چیزی سنگین، به طور تصادفی ادرار نشت کند.
2. تکرر ادرار: احساس می‌کنید که بیشتر از حد معمول نیاز به ادرار کردن دارید، حتی زمانی که مثانه شما پر نیست.
3. میل ناگهانی به ادرار کردن: شما یک میل شدید و سخت برای رسیدن فوری به دستشویی را تجربه می‌کنید.
4. مشکل در تخلیه مثانه: احساس می‌کنید که مثانه شما پس از ادرار کردن کاملاً خالی نیست.
5. یبوست: در دفع مدفوع یا هنگام اجابت مزاج نیاز به زور زدن بیش از حد دارید.
6. مشکل در کنترل گاز یا مدفوع: ممکن است گاهی اوقات گاز یا محتویات روده بدون قصد قبلی نشت کند.
7. خروج گاز از واژن: ممکن است حس خروج از گاز از واژن را تجربه کنید.
8. فشار یا سنگینی لگن: احساس سنگینی، پُری یا “افتادن” چیزی در ناحیه لگن دارید.
9. برآمدگی واژن: ممکن است متوجه شوید یا احساس کنید که بافتی از داخل یا خارج از دهانه واژن بیرون زده است.
10. درد در لگن: احساس درد موقت یا مداوم در ناحیه تحتانی شکم یا لگن را تجربه می‌کنید.
11. درد در هنگام رابطه جنسی: فعالیت جنسی باعث ناراحتی، درد یا احساس سفتی در ناحیه لگن و واژن می‌شود.
12. واژینیسموس: انقباض شدید عضلات کف لگن و واژن که انجام عمل دخول را غیر ممکن یا بسیار دردناک می سازد.
13. درد کمر، لگن یا دنبالچه: درد مداوم در این نواحی ممکن است مربوط به اختلال عملکرد عضلات کف لگن باشد.
14. مشکل در شروع ادرار: قبل از شروع جریان ادرار باید صبر کنید، زور بزنید یا تمرکز کنید.
15. درد هنگام ادرار کردن یا اجابت مزاج : فعالیت‌های روزمره دستشویی رفتن برای شما ناراحت کننده یا دردناک می‌شوند.
16. احساس تخلیه ناقص روده: حتی پس از استفاده از دفع، هنوز احساس نیاز به اجابت مزاج دارید.
17. گرفتگی یا اسپاسم عضلات لگن: در عضلات ناحیه لگن احساس تنش، گرفتگی دارید و حس می کنید عضلات این ناحیه دائما درگیرند.

نکته مهم اینکه همه الزاما تمام این علائم را تجربه نمی‌کنند. برخی از مشکلات کف لگن ناشی از عضلات ضعیف هستند، در حالی که برخی دیگر به دلیل سفتی بیش از حد، فعالیت بیش از حد یا هماهنگی ضعیف عضلات رخ می‌دهند. به همین دلیل ارزیابی حرفه‌ای توسط متخصص بسیار مهم است.

علل ایجاد اختلال ضعف عضلات کف لگن در بانوان

ضعف عضلات کف لگن معمولاً به تدریج و به دلیل استرس مکرر، کشش یا آسیب به عضلات و عصب‌رسانی آنها ایجاد می‌شود. مهمترین علل ضعف عضلات کف لگن در بانوان عبارتند از:

1. بارداری و زایمان – در دوران بارداری، وزن نوزاد در حال رشد دائما به کف لگن را فشار وارد می کند و در طول زایمان طبیعی، عضلات، بافت‌های همبند و گاهی اوقات اعصاب این ناحیه بیش از حد کشیده شده یا تا حدی آسیب می بینند. به خصوص در زایمان‌های طولانی یا زایمان‌های با کمک فورسپس این موارد بیشتر به چشم می خورد.
2. افزایش سن – از دست دادن طبیعی توده عضلانی (سارکوپنی) به دلیل افزایش سن در بانوان بر کف لگن تأثیر می‌گذارد و باعث می‌شود که حتی بدون هیچ آسیب خاصی، قدرت و واکنش‌پذیری عضلات این ناحیه کاهش یابد.
3. یائسگی و تغییرات هورمونی – کاهش سطح استروژن پس از یائسگی، جریان خون و خاصیت ارتجاعی بافت را در ناحیه لگن کاهش می‌دهد و موجب تضعیف ساختارهای حمایتی لگن شده و عملکرد عضلات را ناکارآمدتر کند.
4. افزایش مزمن فشار شکمی – شرایطی مانند یبوست طولانی مدت، بلند کردن مکرر اجسام سنگین یا چاقی مزمن به طور مداوم کف لگن را به سمت پایین فشار داده و عضلات را وادار به کار کردن مداوم تحت فشار می کند.
5. سرفه مزمن یا بیماری تنفسی – سرفه مکرر (به عنوان مثال در آسم یا برونشیت مزمن) باعث ایجاد فشار ناگهانی و مکرر در داخل شکم شده و به طور مکرر عضلات کف لگن را تحت فشار قرار می‌دهد.
6. جراحی لگن یا تروما – جراحی‌هایی مانند سزارین،‌ هیسترکتومی، بستن لوله های رحمی یا آسیب به ناحیه لگن گاهی اوقات بر اعصاب یا بافت‌های حمایتی تأثیر می گذارند و منجر به درد لگن در زنان می شوند.
7. بیماری‌های عصبی – بیماری‌هایی مانند آسیب‌های نخاعی یا نوروپاتی‌های خاص می‌توانند ارتباط بین مغز و عضلات کف لگن را قطع و منجر به ضعف یا هماهنگی ناقص عضلات کف لگن شوند.

در بیشتر موارد، ضعف عضلات کف لگن ناشی از یک عامل واحد نیست، بلکه ترکیبی از این دلایل ذکر شده بالا در طول زمان این اختلال را به صورت مزمن یا مختصر در فرد ایجاد می کنند.

راه های درمان اختلال ضعف عضلات کف لگن زنان

درمان‌های تخصصی اصلی برای اختلال ضعف عضلات کف لگن در زنان، در چهار دسته کلی، به شرح زیر طبقه بندی می شوند:

1. توانبخشی عضلات کف لگن (درمان اصلی)

این روش اساسی‌ترین و مهم‌ترین روش درمان اختلال ضعف عضلات کف لگن است. زیرا مستقیماً عضلات ضعیف را هدف قرار می‌دهد.

• تمرین عضلات کف لگن (PFMT) – یک برنامه ورزشی است که به زنان آموزش می‌دهد چگونه عضلات کف لگن را به درستی منقبض کنند، نگه‌ دارند و شل کنند، تا قدرت، استقامت و هماهنگی آنها بازیابی شود. این تمرینات شامل انقباضات آهسته برای استقامت، انقباضات سریع برای ضربات ناگهانی و تمرین عملکردی در طول فعالیت‌های روزانه است.
• درمان بیوفیدبک – درمانگر از حسگرها برای نشان دادن فعالیت عضلات در زمان واقعی استفاده می‌کند تا درگیری صحیح و به موقع عضلات را به بیمار آموزش داده و کنترل و هماهنگی آن ها را بهبود دهد.
• تحریک الکتریکی – یک جریان الکتریکی سطح پایین، عضلات ضعیف کف لگن را فعال می‌کند. این روش به خصوص زمانی که انقباض ارادی بسیار ضعیف یا احساس آن دشوار است، مفید است.

۲. بازآموزی عضلات مرکزی، وضعیتی و تنفسی

این گروه از درمان ها بر بهبود عملکرد عضلات و عناصر مکانیکی بدن که با کف لگن کار می‌کنند تمرکز دارد.

• تمرین ثبات مرکزی بدن – عضلات عمقی شکم، کمر و کف لگن را تقویت می‌کند تا از لگن حمایت کرده و بار روی عضلات ضعیف کف لگن را کاهش دهد.
• بازآموزی تنفس – تنفس دیافراگمی هماهنگ را آموزش می‌دهد تا از فشار بیش از حد شکمی که می‌تواند علائم را بدتر کند، جلوگیری نماید.
• اصلاح وضعیت بدن – تراز ستون فقرات و لگن را بهبود می‌بخشد تا فشار را به طور یکنواخت‌تری توزیع و فشار روی ساختارهای لگن را کاهش دهد.

۳. تمرین عملکردی مثانه و روده

این گروه از تمرینات درمانی بر عادات روزانه‌ای که بر استرس و افزایش علائم ضعف عضلات کف لگن تأثیر می‌گذارند، تمرکز دارد.

• تمرین مثانه – به تدریج مثانه را آموزش می‌دهد تا زمان بین ادرار کردن را افزایش و فوریت و تکرر ادرار را کاهش دهد.
• آموزش مدیریت روده – به رفع یبوست و عادات بد توالت رفتن که می‌تواند ضعف عضلات کف لگن را بدتر کند، می‌پردازد.
• آموزش بهبود سبک زندگی – شامل راهکارهایی مانند اجتناب از نشستن طولانی مدت در دستشویی و یادگیری پوزیشن صحیح ادرار کردن است.

۴. مداخلات تهاجمی و پزشکی/جراحی

مداخلات درمان تهاجمی زمانی استفاده می‌شوند که علائم ضعف عضلات کف لگن متوسط ​​تا شدید بوده یا بیمار امکان انجام هیچ کدام از درمان های فوق را نداشته باشد.

• استفاده از پساری – وسیله‌ای قابل جابجایی که در واژن قرار می‌گیرد تا از نظر فیزیکی از اندام‌های لگنی حمایت کند و علائم افتادگی را کاهش دهد.
• درمان جراحی – در موارد شدید که درمان محافظه‌کارانه کافی نیست، با هدف ترمیم یا حمایت از ساختارهای آسیب‌دیده لگن در نظر گرفته می‌شود.

ارزیابی و معاینه در فیزیوتراپی کف لگن چگونه انجام می‌شود؟

ارزیابی فیزیوتراپی کف لگن توسط فیزیوتراپیست یا پزشک متخصص، به صورت بالینی برای شناسایی اینکه آیا مشکل ناشی از ضعف، بیش‌فعالی، هماهنگی ضعیف یا ترکیبی از عوامل است، انجام می شود.

روند ارزیابی معمولاً با یک مصاحبه شفاهی دقیق شروع می‌شود. فیزیوتراپیست در مورد علائم ادراری، روده‌ای، جنسی، سابقه زایمان، جراحی‌ها، عادات سبک زندگی، مصرف مایعات و چگونگی تأثیر علائم بر زندگی روزمره از بیمار سؤال می‌کند. این مصاحبه به ایجاد تصویری واضح از علل و محرک‌های احتمالی کمک می‌کند.

در مرحله بعد، یک ارزیابی فیزیکی عمومی شامل مشاهده وضعیت بدن، الگوی تنفس، کنترل شکم، عملکرد لگن و کمر و استراتژی‌های حرکتی که ممکن است فشار بر کف لگن را افزایش دهند، انجام می گیرد.

بخش اصلی، معاینه عضلات کف لگن است که شامل معاینه واژن به دو صورت خارجی و داخلی است. در طول این معاینه، درمانگر قدرت، استقامت، هماهنگی، توانایی استراحت، پاسخ به درد و اینکه آیا عضلات صحیح فعال می‌شوند را ارزیابی می‌کند.

در برخی موارد، از سیستم‌های لمس دیجیتال یا درجه‌بندی (مانند مقیاس اصلاح‌شده آکسفورد) برای اندازه‌گیری قدرت انقباض عضلات استفاده می‌شود. درمانگر همچنین ممکن است سفتی عضلات، نقاط ماشه‌ای یا حساسیت به لمس را که می‌تواند نشان‌دهنده‌ی بیش‌فعالی یا اختلال عملکرد مرتبط با درد باشد، بررسی کند.

در نهایت، درمانگر تمام یافته‌ها را برای ایجاد یک برنامه تشخیص و درمان اختصاصی برای بیمار بررسی و به یک راه حل درمانی ترکیبی برای درمان ضعف عضلات کف لگن در بانوان دست می یابد.

چه کسانی به فیزیوتراپی کف لگن نیاز دارند؟

فیزیوتراپی کف لگن برای زنانی که علائم مربوط به مثانه، روده، پشتیبانی لگن، عملکرد جنسی یا درد لگن را تجربه می‌کنند، توصیه می‌شود. این روش به ویژه برای موارد زیر ضروری است:

1. بانوان مبتلا به بی‌اختیاری و تکرر ادرار – کسانی که در حین فعالیت‌هایی مانند سرفه، عطسه، خنده، دویدن یا بلند کردن اجسام، ادرارشان نشت می‌کند یا مرتباً نیاز ناگهانی به ادرار کردن دارند.
2. زنان مبتلا به افتادگی یا درد مزمن در اندام لگن – کسانی که فشار یا درد مزمن لگن، سنگینی یا احساس برآمدگی در واژن را تجربه می‌کنند.
3. بانوان مبتلا به درد در هنگام رابطه جنسی – کسانی که در هنگام نزدیکی احساس ناراحتی، سفتی واژن یا درد می‌کنند.
4. زنان باردار – برای کمک به آماده‌سازی کف لگن برای زایمان، بهبود عملکرد عضلات و مدیریت علائم لگن مرتبط با بارداری به فیزیوتراپی نیاز دارند.
5. پس از زایمان – برای بازیابی قدرت و عملکرد کف لگن پس از زایمان طبیعی یا سزارین.
6. افرادی که اختلال عملکرد روده دارند – کسانی که از یبوست بیش از حد، بی‌اختیاری مدفوع یا مشکل در تخلیه روده رنج می‌برند.
7. فیزیوتراپی بعد از جراحی لگن – برای بهبود عملکرد عضلات، کاهش علائم و پشتیبانی از بهبودی.
8. بانوانی که درد کمر، لگن یا دنبالچه مرتبط با اختلال عملکرد کف لگن دارند – زمانی که به تشخیص درمانگر، عضلات کف لگن در درد یا مشکلات حرکتی نقش دارند.

به طور کلی، هر فردی که علائم ضعف کف لگن، هماهنگی ضعیف عضلات، سفتی بیش از حد عضلات یا اختلال عملکرد مرتبط با کف لگن را تجربه می‌کند، می‌تواند از یک برنامه ارزیابی و درمان فیزیوتراپی کف لگن حرفه‌ای بهره‌مند شود.

یک روش عالی برای دستیابی به هماهنگی عصب و عضله در ناحیه کف لگن و درمان بسیاری از مشکلات کف لگن که چه ناشی از ضعف و چه ناشی از اسپاسم عضلات این ناحیه باشد متد درمانی NKT می باشد که در مقالات قبلی به آن اشاره شده است. این روش می تواند عامل اصلی مشکلات کف لگن را پیدا نموده و به درمان اصل مشکل بپردازد و از یک برنامه تمرینی صرف جهت انقباض و یا ریلکس کردن عضلات بسیار فراتر می رود.

انجام این متد در کلینیک فیزیوتراپی نفیس توسط فیزیوتراپیست های آموزش دیده و دارای سرتیفیکیت معتبر از انجمن بین المللی NKT‌ آمریکا انجام می شود.

تمرینات ورزشی در خانه برای کاهش درد لگن در زنان

چندین تمرین خانگی که می‌تواند به کاهش درد لگن در زنان کمک کند، به خصوص زمانی که درد مربوط به ضعف عضلات کف لگن، باشد، باید توجه داشت که اگر علت مشکل کف لگن به اسپاسم عضلات و به اصطلاح کارکرد بیشتر عضلات باشد انجام تمرینات تقویتی شرایط بیمار را بدتر می نماید بنابراین بهتر است ابتدا علت مشکل مشخص شود و نوع تمرین براساس مشکل بیمار طراحی شود.

چند نمونه تمرین ساده و عمومی به شرح زیر است:

1. تنفس دیافراگمی (شکم عمیق) – به آرامی به داخل شکم نفس بکشید و اجازه دهید کف لگن با هر دم شل شود. این تمرین به کاهش تنش عضلانی و آرام کردن سیستم عصبی کمک می‌کند. در این تنفس، قفسه سینه کمترین حرکت را دارد و با هر دم و بازدم عضلات شکمی هستند که به سمت بیرون و داخل حرکت می کنند.
2. کشش در حالت جنین – روی زمین دو زانو بزنید، به سمت جلو خم شوید به گونه ای که شکم به زانوها بچسبد. سپس دستان خود را به سمت جلو روی زمین دراز کنید. این حالت به آرامی درگیری کف لگن، کمر و باسن را رها می‌کند.

1. کشش نوزاد شاد – به پشت دراز بکشید و قسمت بیرونی پاها یا زانوهای خود را روی شکم نگه دارید و در این حالت به آرامی عضلات باسن خود را منقبض و منبسط کنید. این حرکت به آزاد شدن تنش در عضلات لگن و باسن کمک کند.

1. کشش پروانه‌ای – روی زمین بنشینید و کف پاهای خود را مقابل هم قرار دهید و اجازه دهید زانوهای شما به سمت بیرون قرار گیرند. این کشش قسمت داخلی ران‌ها و ناحیه لگن را هدف قرار می‌دهد.

1. شل کردن عضلات کف لگن – به جای فشار دادن عضلات کف لگن، روی شل کردن و کشش ملایم عضلات هنگام تنفس عمیق تمرکز کنید.
2. کشش گربه-گاو – در حالی که روی دست‌ها و زانوهایتان هستید، به آرامی بین قوس دادن و گرد کردن کمر خود حرکت کنید. این کار تحرک ستون فقرات و لگن را بهبود می‌بخشد و در کاهش درد لگن در زنان موثر است.

1. پیاده‌روی آرام – پیاده‌روی منظم با شدت کم، گردش خون را افزایش و تنش عضلانی را کاهش می‌دهد و در به مدیریت علائم درد مزمن لگن تاثیر می گذارد.

از آنجا که درد لگن می‌تواند ناشی از سفتی عضلات کف لگن، اندومتریوز، اختلالات اندام لگن، تحریک عصبی یا سایر شرایط پزشکی باشد، تمرینات باید متناسب با علت اصلی انجام شوند. اگر درد ادامه یابد، بدتر شود یا با علائم دیگری همراه باشد، ارزیابی فیزیوتراپی کف لگن برای تعیین مناسب‌ترین رویکرد درمانی توصیه می‌شود. همچنین این تمرینات باید به آرامی و بدون حرکت اجباری انجام شوند.

سوالات متداول فیزیوتراپی کف لگن

1. آیا فیزیوتراپی کف لگن فقط برای زنان است؟

خیر، فیزیوتراپی کف لگن برای آقایان هم انجام می‌شود. مردان می‌توانند برای مشکلاتی مثل بی‌اختیاری ادرار، زودانزالی و درد هنگام مقاربت از این روش درمانی بهره ببرند. اما در عمل، اکثر مراجعان زنان هستند چون مشکلات کف لگن در بانوان شایع‌تر است.

2. فیزیوتراپی کف لگن چند جلسه طول می‌کشد؟

تعداد جلسات بستگی به نوع و شدت مشکل دارد. معمولاً بین ۶ تا ۱۲ جلسه نیاز است. برخی بیماران بعد از ۴ تا ۶ جلسه بهبود قابل توجهی احساس می‌کنند، اما برنامه تمرینی خانگی هم بخش مهمی از درمان است که باید در کنار جلسات دنبال شود.

3. آیا معاینه داخلی در فیزیوتراپی کف لگن الزامی است؟

معاینه داخلی واژن بخش اصلی ارزیابی دقیق کف لگن است چون تنها روشی است که فیزیوتراپیست می‌تواند قدرت، هماهنگی و تنش عضلات را مستقیماً بسنجد. اما این کار کاملاً با رضایت بیمار انجام می‌شود و در صورت عدم تمایل، ارزیابی خارجی هم صورت می‌گیرد.

4. آیا تمرینات کگل برای همه مشکلات کف لگن مفید است؟

نه لزوماً. تمرینات کگل (انقباض عضلات کف لگن) برای عضلات ضعیف مفید است، اما اگر عضلات بیش از حد منقبض یا اسپاسم داشته باشند، این تمرینات می‌توانند مشکل را بدتر کنند. به همین دلیل قبل از شروع هر برنامه تمرینی، ارزیابی تخصصی ضروری است.

5. بهترین زمان برای مراجعه به فیزیوتراپی کف لگن بعد از زایمان چه موقع است؟

برای زایمان طبیعی، معمولاً از ۶ تا ۸ هفته پس از زایمان می‌توان شروع کرد. برای سزارین هم حدود ۶ تا ۸ هفته بعد از عمل مناسب است. البته برخی تمرینات سبک مانند تنفس دیافراگمی را می‌توان زودتر شروع کرد، اما این موضوع باید با متخصص هماهنگ شود.

6. آیا واژینیسموس با فیزیوتراپی کف لگن درمان می‌شود؟

بله، فیزیوتراپی کف لگن یکی از اصلی‌ترین روش‌های درمان واژینیسموس است. درمانگر با ترکیبی از درمان دستی، تمرینات شل‌سازی عضلات، آموزش تنفس و در برخی موارد استفاده از دیلاتور، به کاهش اسپاسم عضلات و رفع درد و انقباض کمک می‌کند.

7. آیا بی‌اختیاری ادرار بعد از یائسگی با فیزیوتراپی قابل درمان است؟

بله، حتی بعد از یائسگی هم می‌توان با فیزیوتراپی کف لگن نتایج خوبی گرفت. کاهش استروژن بر کیفیت بافت‌های ناحیه لگن تأثیر می‌گذارد، اما با تمرینات هدفمند، بیوفیدبک و تحریک الکتریکی، عضلات را می‌توان تقویت کرد و علائم بی‌اختیاری را به طور قابل توجهی کاهش داد.

8. تفاوت فیزیوتراپی کف لگن با روش NKT چیست؟

فیزیوتراپی کف لگن معمولاً بر تقویت یا شل‌سازی عضلات از طریق تمرین و درمان دستی تمرکز دارد. روش NKT (Neurokinetic Therapy) یک متد تخصصی‌تر است که ریشه اصلی اختلال عضلانی را از طریق ارزیابی الگوهای عصب-عضله شناسایی می‌کند و به جای درمان علائم، علت اصلی را هدف قرار می‌دهد.